Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||
Sundarakanda
Sarga 10
અથ દશમસ્સર્ગઃ

Tika Traya presents a brief summary of the Sarga in the beginning. It is as follows- હનુમાન્ પુષ્પકે વિમાને નાનાલંકરણ ઉપશોભિત ઉપકરણભાસુરશયનોત્તમ શાયિનં બહુ વિધાભરણ વિભૂષિત વપુષં રાવણં દદર્શ|તત્ અવિદૂરતઃ પણવ મૃદઙ્ગ વેણુવીણાડક્કાદિ નાનાતોદ્યાલિંગિત વપુષાં સુપ્ત્યનવસ્થાઙ્ગપ્રત્યાઙ્ગાનાં શૈલૂષીણાં મધ્યેઽદૃતશયનશાયિનીમ્ ઉજ્જ્વલાભરણોપશોભિતાં મંડોદરીં દૃષ્ટ્વા સ ઇયં સીતેતિ સંહજાત હર્ષઃ પુચ્છચુમ્બનાદિ કાપેયમાવિશ્ચકાર|

Essentially, Hanuman saw the mighty lord of Rakshasas adorned with many ornaments and clad in robes of silver texture sleeping on a well decorated best of beds. Not too far, he saw women asleep holding Mridangam, Veena, Venu and other musical instruments as though they were hugging their lover. Amidst all those, he saw Mandodari embellished with ornaments, youth and beauty. Delighted, thinking that she is Sita, he resorted to monkey like acts of kissing his tail, jumping up and down etc.

Hanuma earlier described Lanka as " સ્વર્ગોયમ્ દેવલોકોયમ્..". In this Sarga, the descriptions of Ravana in the palace, and the descriptions of the women of Ravana, confirm that this is indeed a world of opulence. These are places of enjoyment. "ભોગલોકાઃ".The opulence comes through in each and every line.

Now we go through the Slokas with word meanings.

||Sloka 10.01||

તત્ર દિવ્યોપમંમુખ્યં સ્ફાટિકં રત્નભૂષિતમ્|
અવેક્ષમાણો હનુમાન્ દદર્શ શયનાસનમ્||1||

સ||તત્ર અવેક્ષમાણો હનુમાન્ સ્ફાટિકં રત્ન ભૂષિતમ્ દિવ્યોપમમ્ મુખ્યં શયનાસનમ્ દદર્શ||

Tilaka Tika says - તત્ર શાલાયાં| દિવ્યોપમમ્ દિવિ ભવેન સ્વર્ગવર્તિપદાર્થેનૈવોપમા યસ્ય તત્ શયનસ્યાસનં પલ્યઙ્કં પ્રતિષ્ટાપનવેદિકા અવેક્ષમાણા ઇતઃ તતઃ પશ્ય્નન્|

|| Sloka meanings||

અવેક્ષમાણો હનુમાન્ -
Hanuman while looking for Sita
તત્ર સ્ફાટિકં રત્ન ભૂષિતમ્ -
there made with crystals and encrusted with gems
દિવ્યોપમમ્ મુખ્યં શયનાસનમ્ -
heavenly looking foremost couch
દદર્શ - saw

|| Sloka summary||

"There while looking around Hanuman saw a fine, heavenly looking, excellent couch made with crystals and encrusted with gems." ||10.01||

|| Sloka 10.02||

દાંતકાઞ્ચન ચિત્રાંગૈઃ વૈઢૂર્યૈશ્ચ વરાસનૈઃ|
મહાર્હાસ્તરણોપેતૈઃ ઉપપન્નં મહાધનૈઃ||10.02||

સ|| (તત્ શયનાસનમ્) દાંતકાઞ્ચન ચિત્રાંગૈઃ વૈડૂર્યૈશ્ચ મહાર્હતરુણોપેતૈઃ મહાધનૈઃ વરાસનૈઃ ઉપપન્નમ્ (અસ્તિ)||

Rama Tika elaborates on this. - "અવેક્ષમાણઃ સીતાન્વેષણં કુર્વન્ હનુમાન્ દિવ્યોપમં સ્વર્ગસ્થ શયનાસન સદૃશં સ્ફાટિકં સ્ફાટિકમણિમયં રત્ન વિભૂષિતં મહાર્હ તરુણોપેતૈઃ બહુમૂલ્યાસ્તરણયુક્તૈઃ દાન્તકાઞ્ચન ચિત્રાઙ્ગૈઃ દન્તમયત્વ કાઞ્ચનમયત્વાભ્યાં ચિત્રાણ્યઙ્ગાનિ પાદાદીનિ યેષાં તૈઃ વૈઢૂર્યૈ વૈઢૂર્યમણિમયૈશ્ચ મહાઘનૈઃ બહુ મૂલ્યકૈઃ વરાસનૈઃ અલ્પપર્યઙ્કૈઃ ઉપપન્નં મહાપર્યઙ્ક અવરોહણાય સંયોજિતં મુખ્યં શયનાસનં મહાપર્યઙ્કં દદર્શ"||

|| Sloka meanings||

(That sleeping chamber was )
દાંતકાઞ્ચન ચિત્રાંગૈઃ -
inlaid with colorful ivory and gold
મહાધનૈઃ વૈડૂર્યૈશ્ચ -
rich with Vaidhuryas
મહાર્હતરુણોપેતૈઃ વરાસનૈઃ ઉપપન્નમ્ -
with many wonderful seats having requisite covering

|| Sloka summary||

"The sleeping chamber was with many seats inlaid with colorful ivory and gold as well as Vaidhurya. It was rich with fine coverings." ||10.2||

Here the description is all about the chamber with many associated seats all of which were decorated with crystals and gems

|| Sloka 10.03||

તસ્યચૈકતમે દેશે સોઽગ્ર્યમાલાવિભૂષિતમ્|
દદર્શ પાણ્ડુરં છત્રં તારાધિપતિ સન્નિભમ્||10.03||

સ|| સ તસ્ય એકતમે દેશે અગ્ર્યમાલાવિભૂષિતમ્ તારાધિપસન્નિભં પાણ્ડુરં છત્રં દદર્શ||

||Sloka meanings||

સ તસ્ય એકતમે દેશે -
in one corner of that chamber
અગ્ર્યમાલાવિભૂષિતમ્ -
decorated with best of garlands
તારાધિપસન્નિભં -
looking like the Moon among the stars
પાણ્ડુરં છત્રં દદર્શ-
saw a white umbrella

||Sloka summary||

"He saw in one corner of that chamber, a white umbrella decorated with best of garlands looking like the Moon among the stars."||10.03||

|| Sloka 10.04||

જાતરૂપ પરિક્ષિપ્તં ચિત્રભાનુ સમપ્રભમ્|
અશોકમાલાવિતતં દદર્શ પરમાસનમ્||10.04||

સ|| જાતરૂપ પરિક્ષિપ્તં ચિત્રભાનુ સમ પ્રભમ્ અશોકમાલાવિતતમ્ (તં) પરમાસનમ્ દદર્શ||

Rama Tika, summary of three Slokas. ( જાતરૂપમ્ 04||; વ્યાલવ્યજન 05|| પરમાસ્તરણા 06||), says - જાતરૂપેતિ| જાતરૂપેણ સુવર્ણેન પરિક્ષિપ્તં નિર્મિતં ચિત્રભાનોઃ સૂર્યસ્ય સમપ્રભં અશોકમાલાવિતતં શોક અપહારમાલાભિઃ સંયુતં વિવિધૈર્ગન્ધૈઃ ચન્દનૈશ્ચ જુષ્ટં, અવિકાજિનેન સ્વાભાવિક અતિકોમલોર્ણાયુચર્મણા સંવૃતં આસ્તીર્ણ વરમાલ્યાનાં મનોહર સુગન્ધાદિનોત્તમપુષ્પાણાં દામભિઃ માલાભિઃ ઉપશોભિતમ્ વાલવ્યજનહસ્તાભિઃ સમન્તો વીજ્યમાનં પરમાસનં મહાપર્યઙ્કઃસ્થ વિશેષં દદર્શ|| This is to be seen as summary of three Slokas. ( જાતરૂપમ્ 04||; વ્યાલવ્યજન 05|| પરમાસ્તરણા 06||)

|| Sloka meanings||

જાતરૂપ પરિક્ષિપ્તં -
made of exquisite gold
ચિત્રભાનુ સમ પ્રભમ્ -
shining like Sun
અશોકમાલાવિતતમ્ -
decorated with Ashoka flowers
પરમાસનમ્ દદર્શ-
saw an exquisite couch

|| Sloka summary||

"Hanuman saw an exquisite couch made of gold, shining like Sun decorated with Ashoka flowers."||10.04||

Ashoka flowers is elaborated as flowers that drive away Shoka or sorrow.

|| Sloka 10.05||

વ્યાલવ્યજન હસ્તાભિ ર્વીજ્યમાનં સમંતતઃ|
ગન્ધૈશ્ચ વિવિધૈર્જુષ્ટં વરધૂપેણ ધૂપિતમ્||10.05||

સ|| વ્યાલવ્યજન હસ્તાભિઃ વીજ્યમાનં (તં દદર્શ) | વિવિધૈઃ ગન્ધૈશ્ચ જુષ્ટં વરધૂપેણ ધૂપિતં (તં શયનાસનં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

વ્યાલવ્યજન હસ્તાભિઃ વીજ્યમાનં -
women holding fans made of the hair of Chamari deer
વિવિધૈઃ ગન્ધૈશ્ચ જુષ્ટં -
full of excellent fragrances
વરધૂપેણ ધૂપિતં -
smoky with excellent fragrances
(શયનાસનમુ) દદર્શ - saw

|| Sloka summary||

"He saw women holding fans made of the hair of Chamari deer. It was smoky with excellent fragrances, full with excellent fragrances spreading all over." ||10.05||

|| Sloka 10.06||

પરમાસ્તરણા સ્તીર્ણ માવિકાજિનસંવૃતમ્|
દામભિર્વરમાલ્યાનાં સમન્તાદુપશોભિતમ્||10.06||

સ|| પરમાસ્તરણાસ્તીર્ણમ્ આવિકાજિન સંવૃતમ્ સમન્તાત્ દામભિઃ વરમાલ્યાનાં ઉપશોભિતમ્ તં શયનાસનં દદર્શ||

|| Sloka meanings||

પરમાસ્તરણાસ્તીર્ણમ્ -
covered with best of bedspreads
આવિકાજિન સંવૃતમ્ -
covered with soft sheep skin.
સમન્તાત્ દામભિઃ વરમાલ્યાનાં ઉપશોભિતમ્ -
delightful looking with garlands of strings all over.

|| Sloka summary||

"It was covered with best of bedspreads. It was covered with soft sheep skin. It was delightful looking with garlands of strings all over."||10.06||

|| Sloka 10.07||

તસ્મિન્ જીમૂતસંકાશં પ્રદીપ્તોત્તમકુણ્ડલમ્|
લોહિતાક્ષં મહાબાહું મહારજતવાસસમ્||7||

સ|| તસ્મિન્ જીમૂતસંકાશં પ્રદીપ્તોત્તમકુણ્ડલમ્ મહારજતવાસસં લોહિતાક્ષં (પ્રસુપ્તં /શયાનં) મહાબાહું (દદર્શ)||

Rama Tika says - જીમૂત સંકાશં શ્યામત્વેન મેઘસદૃશં પ્રદીપ્તાનિ ઉજ્જ્વલ કુણ્ડલાનિ યસ્ય, મહારજતં સ્વર્ણતન્તુ નિર્મિતં |

|| Sloka meanings||

તસ્મિન્ જીમૂતસંકાશં -
there looking like a cloud
પ્રદીપ્તોત્તમકુણ્ડલમ્-
with flashing earrings
મહારજતવાસસં લોહિતાક્ષં-
with red eyes , adorned robes of silver texture.
મહાબાહું (દદર્શ) -
one with great arms

|| Sloka summary||

"In that ( he saw) one with red eyes with flashing earrings looking like a cloud with great arms adorned in robes of silver texture." ||10.07||

|| Sloka 10.08||

લોહિતેનાનુલિપ્તાઙ્ગં ચન્દનેન સુગન્ધિના|
સન્ધ્યારક્ત મિવાકાશે તોયદં સતટિદ્ગણમ્||10.08||

સ||(સઃ) લોહિતેન સુગંધિના ચંદનેન અનુલિપ્તાંગં (સઃ રાવણઃ) સંધ્યારક્તં સતટિદ્ગણમ્ તોયદં ઇવ અદૃશ્યત||

|| Sloka meanings||

લોહિતેન સુગંધિના ચંદને અનુલિપ્તાંગં-
limbs smeared with fragrant red colored Sandal paste,
સઃ રાવણઃ - that Ravana
સંધ્યારક્તં સતટિદ્ગણમ્ તોયદં ઇવ અદૃશ્યત -
looking like twilight clouds streaked with lightning

|| Sloka summary||

"He saw Ravana who was having limbs smeared with fragrant red colored Sandal paste, wearing wonderful ornaments, looking like twilight clouds streaked with lightning" ||10.08||

|| Sloka 10.09||

વૃતમાભરણૈઃ દિવ્યૈઃ સુરૂપં કામરૂપિણમ્|
સ વૃક્ષવનગુલ્માઢ્યં પ્રસુપ્ત મિવ મન્દરમ્||9||

સ||સુરૂપં કામરૂપિણમ્ સઃ વૃક્ષવનગુલ્માડ્યં મંદરં ઇવ (તં) પ્રસુપ્તં (રાવણં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

દિવ્યૈઃ આભરણૈઃ વૃતં સુરૂપં -
wearing wonderful ornaments and of wonderful form
કામરૂપિણમ્ -
capable of changing his form at will
સ વૃક્ષવનગુલ્માઢ્યં મંદરં ઇવ -
looking like Mandara mountain with thick trees and bushes
પ્રસુપ્તં (રાવણં દદર્શ) -
sleeping (Ravana he saw)નિદુરિસ્તુન્ન રાવણુમિ ચૂચેનુ

|| Sloka summary||

"He is with wonderful form, capable of changing his form at will looking like Mandara mountain with thick trees and bushes (sleeping on that couch)". ||10.09||

|| Sloka 10.10||

ક્રીડિ ત્વોપરતં રાત્રૌ વરાભરણભૂષિતમ્|
પ્રિયં રાક્ષસ કન્યાનાં રાક્ષસાનાં સુખાવહમ્||10||

સ|| રાત્રૌ ક્રીડિત્વા ઉપરતં વરાભરણભૂષિતમ્ રાક્ષસ કન્યાનાં પ્રિયં રાક્ષસાનાં સુખાવહં (પ્રસુપ્તં) તં (સઃ દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

રાત્રૌ ક્રીડિત્વા ઉપરતં -
tired Having enjoyed during the night ,
વરાભરણભૂષિતમ્ -
wearing choicest ornaments,
રાક્ષસ કન્યાનાં પ્રિયં -
darling of Rakshasa maidens
રાક્ષસાનાં સુખાવહં-
bringer of joy to Rakshasas

|| Sloka summary||

"Tired having enjoyed during the night , wearing choicest ornaments, the darling of Rakshasa maidens, who brings joy (was seen sleeping on that couch). " ||10.10||

|| Sloka 10.11||

પીત્વાઽપ્યુપરતમ્ ચાપિ દદર્શ સ મહાકપિઃ|
ભાસ્વરે શયને વીરં પ્રસુપ્તં રાક્ષસાધિપમ્||11||

સ|| પીત્વા ઉપરતં ચ ભાસ્વરં શયને પ્રસુપ્તં વીરં રાક્ષસાધિપં મહાકપિઃ દદર્શ||

|| Sloka meanings||.

પીત્વા ઉપરતં ચ -
relaxing after drinking
ભાસ્વરં શયને પ્રસુપ્તં વીરં -
heroic one sleeping on that glittering couch
રાક્ષસાધિપં મહાકપિઃ દદર્શ-
Hanuman saw the king of Rakshasas

|| Sloka summary||

"Hanuman saw the heroic king of Rakshasas, sleeping on that glittering couch relaxing after drinking." ||10.11||

|| Sloka 10.12||

નિશ્શ્વસંતં યથા નાગં રાવણં વાનરર્ષભ|
આસાદ્ય પરમોદ્વિગ્નઃ સોઽપાસર્પત્સુ ભીતવત્||10.12||

સ||સઃ વાનરર્ષભઃ યથા નાગં નિઃ શ્વસંતં રાવણં આસાદ્ય પરમોદ્વિગ્નઃ સુભીતવત્ ઉપાસર્પત્||

Tilaka Tika says - યથા નાગં ગજમિવ નિઃશ્વસન્તં રાવણં આસાદ્ય પરમોદ્વિગ્નોઽયં પાપી દેવીં હૃતવાન્ ઇતિ એતત્ સમીપં અવસ્થાનં અનુચિતં ઇતિ ખિન્નોચિત્ ઉપાસર્પત| સુભીતવત્ સુભીતો યથા ભયહેતોઃ પિશાચાદેઃ સંમુખે સ્થાતું અશક્તઃ ઉપાસર્પતિ તદ્વત્ ||

|| Sloka meanings||

સઃ વાનરર્ષભઃ -
The bull among the Vanaras
યથા નાગં નિઃ શ્વસંતં-
one who was breathing like an Elephant
રાવણં આસાદ્ય - approaching Ravana
પરમોદ્વિગ્નઃ સુભીતવત્ ઉપાસર્પત્ -
stepped back being frightened

|| Sloka summary||

"The bull among the Vanaras having reached a place near Ravana who was breathing like an Elephant, was frightened and stepped back". ||10.12||

The sleeping Ravana made for a scene.

He was breathing like a huge elephant. Poet describes Hanuma approaching that couch."આસાદ્ય પરમોઽદ્વિગ્નઃ ઉપાસર્પત્ સુભીતવત્"; "Approaching that couch very anxiously stepped back with a fright".

There are two interesting words 'પરમોઽદ્વિગ્નઃ' and 'સુભીતવત્'. There is interesting commentary from Ramayana Tilaka on this line. 'ઉદ્વિગ્નઃ' also means distressed. Why was he very distressed? "અયં પાપી દેવીં હૃતવાન્ ઇત્યેતત્ સમીપે આસ્થાનમ્ અનુચિતમિતિ ખિન્નચિત્તો ઉપાસર્પત્"; 'This sinner has kidnapped the 'Devi', being near him is in appropriate અનુચિતં' etc.

Then the second word : 'સુભીતવત્ '! He stepped back સુભીતવત્ ! Ramayana Tilaka says the following. 'સુભીતવત્ - સુભીતા યથા ભયહેતોઃ પિશાચાદેઃ સંમુખેસ્થાતું અશક્તઃ ઉપસર્પત્ તદ્વત્|'; 'One may not be able to stand in the presence of "Pisacha" and similar entities and steps back in fear etc'. That is only a momentary fear .

In that fashion Hanuma steps back. Both may seem unconnected and contra. Two things happened. The thought of Sita having been taken away made him પરમોઽદ્વિગ્નઃ. The sound of Ravana's breathing made him feel like he is in a dangerous place. So he stepped back સુભીતવત્ !

He took a step back like a frightened one. Climbed a little higher altar to have a good look at him from a distance. Then he looked at the Rakshasa King.

|| Sloka 10.13||

અધાઽઽરોહણ માસાદ્ય રાવણં વાનરર્ષભઃ |
સુપ્તં રાક્ષસશાર્દૂલં પ્રેક્ષતે સ્મ મહાકપિઃ||13||

સ||મહાકપિઃ અથ આરોહણમ્ આસાદ્ય વેદિકાંતરં આશ્રિતઃ સુપ્તં રાક્ષસશાર્દૂલં પ્રેક્ષતે સ્મ||

Rama Tika says- અથેતિ| અથ ઉપસર્પાનન્તરમ્ વેદિકાન્તરમાસાદ્ય પ્રાપ્ય આરોહણમ્ સોપાનમાશ્રિતઃ સન્ ક્ષીબં મત્તં રાક્ષસ શાર્દૂલમ્ પ્રેક્ષતેસ્મ|

|| Sloka meanings||

મહાકપિઃ અથ આરોહણમ્ આસાદ્ય -
The great Vanara climbed the stairs
વેદિકાંતરં આશ્રિતઃ -
reaching another altar
સુપ્તં રાક્ષસશાર્દૂલં પ્રેક્ષતે સ્મ -
looked at the king of Rakshasas, who was sleeping."

|| Sloka summary||

"(Then)The great Vanara climbed the stairs reaching another altar looked at the king of Rakshasas, who was sleeping."||10.13||

|| Sloka 10.14||

શુશુભે રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સ્વપત શયનોત્તમમ્|
ગન્ધ હસ્તિનિ સંવિષ્ટે યથા પ્રસ્રવણં મહત્||10.14||

સ|| સ્વપતઃ રાક્ષસેંદ્રસ્ય શયનોત્તમમ્ યથા પ્રસ્રવણે સંવિષ્ટે મહત્ ગંધિહસ્તિનિ ઇવ શુશુભે||

Tilaka Tika says - ગન્ધહસ્તિનિ, યસ્ય ગન્ધેન અન્ય ગજાઃ પલાયન્તે સ ગન્ધ ગજઃ |

|| Sloka meanings||

સ્વપતઃ રાક્ષસેંદ્રસ્ય શયનોત્તમમ્ -
the best of couches on which the king of Rakshasa was sleeping
શુશુભે યથા પ્રસ્રવણે -
shone like the Prasravana hill
સંવિષ્ટે મહત્ ગંધિહસ્તિનિ -
with a big elephant in rut sleeping

|| Sloka summary||

"The best of couches on which the king of Rakshasa was sleeping looked like Prasravana hill with a big elephant in rut sleeping".||10.14||

Here Ravana is compared with ગન્ધ હસ્તિનિ. ગન્ધ હસ્તિનિ means an elephant with a smell, in whose presence all other elephants run away. Implying that seeing Ravana all other warriors too run away. Thus highlighting his valor.

|| Sloka 10.15||

કાઞ્ચનાઙ્ગદસન્નદ્ધૌ દદર્શ સ મહાત્મનઃ |
વિક્ષિપ્તૌ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ભુજાવિન્દ્રધ્વજોપમૌ||15||

સ|| કાઞ્ચનાઙ્ગદસન્નદ્ધૌ વિક્ષિપ્તૌ ઇન્દ્રધ્વજૌપમૌ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ભુજૌ સ મહાત્મનઃ દદર્શ|

|| Sloka meanings||

સ મહાત્મનઃ વિક્ષિપ્તૌ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય -
great Soul , the sleeping king of Rakshasa's
કાઞ્ચનાઙ્ગદસન્નદ્ધૌ ભુજૌ -
two shoulders adorned with golden straps
ઇન્દ્રધ્વજોપમૌ -
similar of two flagstaffs of Indra

|| Sloka summary||

"The two arms of the sleeping king of Rakshasas adorned with golden straps looked like a pair of flagstaffs of Indra" ||10.15||

|| Sloka 10.16||

ઐરાવત વિષાણાગ્રૈ રાપીડનકૃતવ્રણૌ|
વજ્રોલ્લિખિતપીનાંસૌ વિષ્ણુચક્રપરિક્ષિતૌ||10.16||

સ|| ઐરાવતવિષાણાગ્રૈઃ આપીડનકૃતવ્રણૌ વજ્રોલ્લિખિતપીનાંસૌ વિષ્ણુચક્રપરિક્ષિતૌ (રાક્ષસેંદ્રસ્ય ભુજૌ દદર્શ)||

Tilaka Tika says- આપીડને યુદ્ધે કૃતવ્રણૌ કૃતવ્રણકિણૌ વજ્રેણોલ્લિખિતૌ ક્ષતૌ પીનાંસૌ યયોઃ તૌ વજ્રચક્રયોઃ અપિ અસાધ્ય મૃત્યુરિતિ ભાવઃ|

|| Sloka meanings||

ઐરાવતવિષાણાગ્રૈઃ આપીડનકૃતવ્રણૌ -
torn by Airavata, the Indra's mount, and having scars of injury
વજ્રોલ્લિખિતપીનાંસૌ -
with scars caused by the thunder bolt of Indra
વિષ્ણુચક્રપરિક્ષિતૌ-
wounded by Vishnu's discus.
(રાક્ષસેંદ્રસ્ય ભુજૌ દદર્શ)-
saw the shoulders of the king of Rakshasas

|| Sloka summary||

"He saw the arms which were torn by the Airavata the Indra's mount and having scars of injury. He saw the arms which were with scars caused by the thunder bolt of Indra, which were wounded by Vishnu's discus".||10.16||

While describing Ravana's shoulders thus, there is hint of Ravana's prowess which withstood the force of Indra's thunderbolt as well as Vishnu's famous disc. Tilaka Tika says in its commentary that this hints at death being impossible for Ravana.

If we step back a little, here, the poet describes Ravana sleeping on his bed through the Vanara's eye as he takes a look at him from a distance.

What did he see ? "રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ભુજૌ". How are they? "વજ્રોલ્લિખિત પીનાંસૌ"- wore the scars caused by the thunder bolt of Indra. "વિષ્ણુ ચક્ર પરિક્ષતૌ"- , wounded by Vishnu's discus. Those shoulders are the ones which troubles many.
"દેવ દાનવ રાવિણૌ "(9.20) made Devas and Danavas cry. They are announcing Ravana's valor as it were. "રાવિણૌ" goes with Ravana, who makes others cry.

The two arms resting on the couch were, like two angry serpents asleep in the caves of Mount Mandara.

The arms are the tools for all actions, for all "કર્મ". The actions create the bondage that binds one even more. Poet describes those shoulders and arms in great detail. As though to remind us again and again that they are the cause of bondage.

In Sarga 4 also we came across the line "અદ્વારેણ મહાબાહુઃ પ્રાકારમભિપુપ્લુવે"; There the discussion was about Hanuma as મહાબાહુઃ; He was working for "રામાર્થં વાનરાર્થં ચ" for Rama and for Vanara's. Those arms were involved in નિષ્કામ કર્મ . They do not create bondage. The Ravana's arms we see here are deeply involved with Bhoga Lokas. Creating more bondage.

|| Sloka 10.17||

પીનૌ સમસુજાતાંશૌ સંગતૌ બલસંયુતૌ|
સુલક્ષણ નખાઙ્ગુષ્ટૌ સ્વઙ્ગુળીતલ લક્ષિતૌ||17||

સ||(તસ્મૈ) પીનૌ સમસુજાતાંસૌ સંગતૌ બલસંયુતૌ સુલક્ષનનખાંગુષ્ઠૌ સ્વંગુળીતલ લક્ષિતૌ તૌ રાક્ષસાધિપસ્ય ભુજૌ દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

પીનૌ સમસુજાતાંસૌ -
well-built fleshy arms
સંગતૌ બલસંયુતૌ -
tough and strong
સુલક્ષનનખાંગુષ્ઠૌ -
on shapely thumb nails
સ્વંગુળીતલ લક્ષિતૌ -
0n shapely palms and fingers

|| Sloka summary||

"He saw the two arms which are fleshy, tough, strong and well built. The arms were with shapely thumb nails on shapely fingers." ||10.17||

|| Sloka 10.18||

સંહતૌ પરિઘાકારૌ વૃત્તૌ કરિકરૌપમૌ|
વિક્ષિપ્તૌ શયને શુભ્રે પઞ્ચશીર્ષાવિવૌરગૌ||10.18||

સ||સંહિતૌ પરિઘાકારૌ કરિકરૌપમૌ વૃત્તૌ પંચશીર્ષા ઉરગૌ ઇવ શુભ્રે શયને વિક્ષિપ્તૌ તૌ રાક્ષસાધિપસ્ય ભુજૌ દદર્શ||

|| Sloka meanings||

સંહિતૌ પરિઘાકારૌ -
Well-fixed rounded like iron crow bars
કરિકરૌપમૌ વૃત્તૌ -
resembling the tusks of an elephant ( the two arms)
શુભ્રે શયને વિક્ષિપ્તૌ -
sleeping on a clean couch
પંચશીર્ષા ઉરગૌ ઇવ -
looked like two five hooded serpents

|| Sloka summary||

"Well fixed rounded like iron crow bars resembling the tusks of an elephant, the two arms looked like two five hooded serpents sleeping on a clean couch."||10.18||

|| Sloka 10.19||

શશક્ષજતકલ્પેન સુશીતેન સુગન્ધિના |
ચન્દનેન પરાર્થ્યેન સ્વનુલિપ્તૌ સ્વલઙ્કૃતૌ ||10.19||

સ|| સુશીતેન સુગંધિના શશક્ષજતકલ્પેન પરાર્થ્યેન ચંદનેન સ્વનુલિપ્તૌ (ભુજૌ દદર્શ) ||

|| Sloka meanings||

સુશીતેન સુગંધિના -
cool fragrant
શશક્ષજતકલ્પેન -
red like hare's blood
પરાર્થ્યેન ચંદનેન સ્વનુલિપ્તૌ -
smeared with sandal paste of excellent quality
સ્વલઙ્કૃતૌ - well decorated

|| Sloka summary||

"(The two arms were) besmeared with cool fragrant red sandal paste of excellent quality which looked red like hare's blood."||10.19||

|| Sloka 10.20||

ઉત્તમસ્ત્રીવિમૃદિતૌ ગન્ધોત્તમનિષેવિતૌ|
યક્ષ કિન્નર ગન્ધર્વ દેવ દાનવ રાવિણૌ||10.20||

સ|| ઉત્તમસ્ત્રીવિમૃદિતૌ ગન્ધોત્તમનિષેવિતૌ યક્ષ કિન્નર ગંધર્વ દેવ દાનવ રાવિણૌ તૌ ભુજૌ દદર્શ||

Tilaka Tika says - દદર્શાત્વાદરેણ દદર્શ નાતઃ પુનરુક્તિઃ મહાહી મહાસર્પૌ અત્ર દ્વિભુજત્વકથનાત્ યુદ્ધાદિ કાલ એવ વિંશતિ ભુજત્વં દશશીર્ષત્વં ચેતિ બોધ્યમ્||

|| Sloka meanings||

ઉત્તમસ્ત્રીવિમૃદિતૌ -
massaged by the best of women
ગન્ધોત્તમનિષેવિતૌ -
anointed by excellent fragrances
યક્ષ કિન્નર ગંધર્વ દેવ દાનવ -
Yaksha, Kinnara Gandharvas, Devas , and Danavas
રાવિણૌ - made them cry
(તૌ ભુજૌ દદર્શ - those shoulders he saw)

|| Sloka summary||

"(He saw those shoulders) massaged by the best of women and anointed by best of fragrances, those arms could make Yaksha, Kinnara Gandharvas, Devas , and Danavas cry in fear." ||10.20||

In these descriptions of last six Slokas, we come across "ભુજૌ" , meaning only two. One would wonder about Ravana described as 'દશમુખઃ', ten headed one. Ravana is a "કામરૂપિ" meaning that he can assume any form he desires.. So he is one with ten heads in his battles and public appearances. Ramayana Tilaka says,
'અત્ર દ્વિભુજત્વૈકમુખત્વોક્તિઃ સ્ત્રીણાં કામનીયત્વાય' ; With his wives and lovers he is of one head and two arms .

There is another hint in this .

'Ravana' is the mind. That is the one we get from his name. The ten senses and sense organs are the ten heads. In sleep the senses stop their activity. Only the mind is active. So there are no ten heads or Twenty arms. Once he is awake the senses are back . Then we have the ten heads.

When we are asleep the eye does not see. The ear does not hear. Once we are up both are back . Thus when the senses are dulled the search for Sita continues.

|| Sloka 10.21||

દદર્શ સ કપિઃ તસ્ય બાહૂ શયનસંસ્થિતૌ|
મન્દરસ્યાન્તરે સુપ્તૌ મહાહી રુષિતા ઇવ||10.21||

સ|| સ કપિઃ તત્ર મંદરસ્ય અંતરે સુપ્તૌ રુષિતૌ મહાહી ઇવ શયનસંસ્થિતૌ તસ્ય બાહૂ દદર્શ||

|| Sloka meanings||

સ કપિઃ તત્ર -
there Hanuman
મંદરસ્ય અંતરે -
on the mount Mandara
સુપ્તૌ રુષિતૌ મહાહી ઇવ -
asleep like two angry serpents
શયનસંસ્થિતૌ તસ્ય બાહૂ દદર્શ-
saw his two arms resting on couch

|| Sloka summary||

"The Vanara saw the two arms resting on the couch, like two angry serpents asleep in the caves of Mount Mandara". ||10.21||

|| Sloka 10.22||

તાભ્યાં પરિપૂર્ણાભ્યાં ભુજાભ્યાં રાક્ષસેશ્વરઃ|
શુશુભઽચલસંકાશઃ શૃઙ્ગાભ્યામિવ મન્દરઃ||22||

સ|| અચલ સંકાશઃ સઃ રાક્ષસેશ્વરઃ પરિપૂર્ણાભ્યાં તાભ્યામ્ ભુજાભ્યામ્ શૃઙ્ગાભ્યાં મન્દર ઇવ શુશુભે||

|| Sloka meanings||

અચલ સંકાશઃ સઃ રાક્ષસેશ્વરઃ -
the mountain like Rakshasa king
પરિપૂર્ણાભ્યાં તાભ્યામ્ ભુજાભ્યામ્ -
with two fully developed shoulders
શૃઙ્ગાભ્યાં મન્દર ઇવ શુશુભે -
shone like a mount Mandara with two lofty peaks

|| Sloka summary||

"The mountain like king of Rakshasas with the fully developed arms looked like Mandara mountain with two lofty peaks." ||10.22||

|| Slokas 10.23,24||

ચૂતપુન્નાગસુરભિ ર્વકુળોત્તમસંયુતઃ|
મૃષ્ટાન્નરસસંયુક્તઃ પાનગન્ધપુરસ્સરઃ||10.23||
તસ્ય રાક્ષસ સિંહસ્ય નિશ્ચક્રામ મહામુખાત્|
શયાનસ્ય વિનિશ્શ્વાસઃ પૂરયન્નિવ તદ્ગૃહમ્||10.24||

સ|| શયાનસ્ય તસ્ય રાક્ષસ સિંહસ્ય મહામુખાત્ ચૂતપુન્નાગ સુરભિઃ વકુળોત્તમસંયુક્તઃ મૃષ્ટાન્નરસંયુક્તઃ પાનગંધ પુરસ્સરઃ વિનિઃશ્વાસઃ નિશ્ચક્રામ| તત્ ગૃહં પૂરયન્નિવ અસ્તિ||

|| Sloka meanings||

શયાનસ્ય તસ્ય રાક્ષસ સિંહસ્ય મહામુખાત્ -
from the mouth of that lion of the Rakshasas who was sleeping
ચૂતપુન્નાગ સુરભિઃ -
fragrance of Punnaga and Mango blossoms
વકુળોત્તમસંયુક્તઃ -
mixed with the fragrance of best Bakula flowers
મૃષ્ટાન્નરસંયુક્તઃ -
also the aroma of rich food
પાનગંધ પુરસ્સરઃ -
and the aroma of drinks
વિનિઃશ્વાસઃ -
breath
તત્ ગૃહં પૂરયન્નિવ નિશ્ચક્રામ-
spread out pervading the home

|| Sloka summary||

"While he was sleeping , from the mouth of that lion of the Rakshasas came breath that carried the fragrance of Punnaga and Mango blossoms mixed with the fragrance of best Bakula flowers and also the aroma of food and drinks. It was pervading through the whole palace." ||10.23,24||

|| Sloka 10.25||

મુક્તામણિ વિચિત્રેણ કાઞ્ચનેન વિરાજિતમ્|
મુકુટેનાપવૃત્તેન કુણ્ડલોજ્જ્વલિતાનનમ્||25||

સ|| મુક્તામણિવિચિત્રેણ કાંચનેન અપવૃતેન મકુટેન વિરાજિતમ્ કુણ્ડલોજ્જ્વલિતાનનમ્ (સઃ દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

મુક્તામણિવિચિત્રેણ કાંચનેન -
(crown) made of gold studded with pearls and gems
અપવૃતેન મકુટેન વિરાજિતમ્ -
shining with the crown set aside
કુણ્ડલોજ્જ્વલિતાનનમ્ -
his face was shining with ear rings

|| Sloka summary||

"Hanuman saw (Ravana) with the crown made of gold studded with pearls and gems set aside and his face was shining with ear rings;" ||10.25||

|| Sloka 10.26||

રક્તચન્દન દિગ્દેન તથા હારેણ શોભિના |
પીનાયત વિશાલેન વક્ષસાઽભિવિરાજિતમ્||26||

સ|| રક્તચંદન દિગ્ધેન હારેણ શોભિના પીનાયત વિશાલેન વક્ષસા અભિવિરાજિતમ્

|| Sloka meanings||

રક્તચન્દન દિગ્દેન -
smeared with bright red sandal paste
હારેણ શોભિના -
shining with a splendid necklace
પીનાયત વિશાલેન વક્ષસા -
with fleshy and broad chest
અભિવિરાજિતમ્ - shining

|| Sloka summary||

"His fleshy and broad chest smeared with bright sandal paste shining with a very splendid necklace which is slightly out of place;"||10.26||

|| Sloka 10.27||

પાણ્ડુરેણાપવિદ્ધેન ક્ષૌમેણ ક્ષતજેક્ષણમ્|
મહાર્હેણ સુસંવીતં પીતે નોત્તમવાસસા||27||

સ|| પાણ્ડુરેણ અપવિદ્ધેન ક્ષૌમેણ ક્ષતજેક્ષણામ્ મહાર્હેણ પીતેન ઉત્તમવાસસા સુસંવીતમ્ (તં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

પાણ્ડુરેણ અપવિદ્ધેન ક્ષૌમેણ -
white silken cloth which is slightly of its of place
ક્ષતજેક્ષણામ્ -
With blood red eyes
મહાર્હેણ પીતેન ઉત્તમવાસસા સુસંવીતમ્-
covered with a very expensive yellow upper garment.

|| Sloka summary||

With blood red eyes, he was wearing a white silken cloth which is slightly of its of place, and is covered with a very expensive yellow upper garment. ||10.27||

|| Sloka 10.28||

માષરાશી પ્રતીકાશં નિશ્શ્વસંતં ભુજઙ્ગવત્|
ગાઙ્ગે મહતિ તોયાન્તે પ્રસુપ્તમિવ કુઞ્જરમ્||28||

સ|| માષરાશીપ્રતીકાશં ભુજંગવત્ નિઃશ્વસંતં મહતિ ગાંગે તોયાન્તે પ્રસુપ્તં કુંજરં ઇવ (પ્રસુપ્તં તં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

માષરાશીપ્રતીકાશં -
resembling a heap of black beans
ભુજંગવત્ નિઃશ્વસંતં -
breathing heavily like a hissing serpent
મહતિ ગાંગે તોયાન્તે -
on the banks of great river Ganges.
પ્રસુપ્તં કુંજરં ઇવ -
looking like an elephant sleeping

|| Sloka summary||

"Resembling a heap of black beans; breathing heavily like a hissing serpent; looking like an elephant sleeping on the banks of river Ganges; " ||10.28||

|| Sloka 10.29||

ચતુર્ભિઃ કાંચનૈર્દીપ્તૈઃ દીપ્યમાન ચતુર્દિશમ્|
પ્રકાશીકૃત સર્વાઙ્ગં મેઘં વિદ્યુદ્ગણૈરિવ||29||

સ|| ચતુર્ભિઃ દીપૈઃ દીપ્યમાના ચતુર્દિશમ્ વિદ્યુત્ ગણૈઃ પ્રકાશીકૃત મેઘં ઇવ (પ્રકાશિકૃત) સર્વાંગં (તં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

ચતુર્ભિઃ દીપૈઃ દીપ્યમાના ચતુર્દિશમ્ -
With four golden lamps lighting the four sides
વિદ્યુત્ ગણૈઃ પ્રકાશીકૃત મેઘં ઇવ -
like the clouds lighted up by the lightnings
પ્રકાશીકૃત સર્વાઙ્ગં -
all limbs lit up

|| Sloka summary||

"With four golden lamps lighting up the four sides, with all limbs lit up like a black cloud lit up with streaks of lightning;"||10.29||

|| Sloka 10.30||

પાદમૂલગતાશ્ચાપિ દદર્શ સુમહાત્મનઃ|
પત્નીઃ સ પ્રિયભાર્યસ્ય તસ્ય રક્ષઃપતેર્ગૃહે||10.30||

સ|| સુમહાત્મનઃ પાદમૂલગતાઃ પત્નીશ્ચ સપ્રિયભાર્યસ્ય રક્ષઃ પતેઃ ગૃહે દદર્શ||

|| Sloka meanings||

પાદમૂલગતાઃ -
sitting at his feet
પત્નીશ્ચ સપ્રિયભાર્યસ્ય -
wives and dear ones
રક્ષઃ પતેઃ ગૃહે -
in the house of the king of Rakshasas
સુમહાત્મનઃ દદર્શ -
that great one saw

|| Sloka summary||

"The great Vanara saw the king of Rakshasas in that palace with his dear wives who were resting at his feet." ||10.30||

From here we see descriptions of Ravana women, whose pedigree was already established in Sarga 9, as women who are all in love with Ravana, not one being forcibly brought .

|| Sloka 10.31||

શશિપ્રકાશવદનાઃ ચારુકુણ્ડલભૂષિતાઃ|
અમ્લાનમાલ્યાભરણા દદર્શ હરિયૂથપઃ||10.31||

સ|| હરિયૂથપઃ શશિપ્રકાશવદનાઃ ચારુકુણ્ડલભૂષિતાઃ અમ્લાનમાલ્યાભરણાઃ દદર્શ||

|| Sloka meanings||

શશિપ્રકાશવદનાઃ -
with faces which were bright as the moon
ચારુકુણ્ડલભૂષિતાઃ -
adorned with beautiful earrings
અમ્લાનમાલ્યાભરણા -
wearing fresh floral garlands
હરિયૂથપઃ દદર્શ -
Hanuman saw

|| Sloka summary||

"The Vanara saw the wives of Ravana whose faces were bright as the moon, adorned with beautiful earrings and fresh floral garlands."||10.31||

|| Sloka 10.32||

નૃત્તવાદિત્રકુશલા રાક્ષસેન્દ્રભુજાઙ્કગાઃ|
વરાભરણધારિણ્યો નિષણ્ણા દદૃશે હરિઃ||10.32||

સ|| હરિઃ નૃત્તવાદિત્રકુશલાઃ રાક્ષસેંદ્ર ભુજાંકગાઃ વરાભરણધારિણ્યઃ નિષણ્ણાઃ દદર્શ||

|| Sloka meanings||

નૃત્તવાદિત્રકુશલા -
proficient in dancing and playing instruments
રાક્ષસેન્દ્રભુજાઙ્કગાઃ નિષણ્ણાઃ -
resting on his shoulders and his lap.
વરાભરણધારિણ્યો-
wearing best of ornaments
દદૃશે હરિઃ - Hanuman saw

|| Sloka summary||

"He saw women proficient in dancing and playing instruments, wearing best of ornaments resting on his shoulders and his lap." ||10.32||

|| Sloka 10.33||

વજ્રવૈઢૂર્યગર્ભાણિ શ્રવણાન્તેષુ યોષિતમ્|
દદર્શ તાપનીયાનિ કુણ્ડલાન્યઙ્ગદાનિ ચ||33||

સ|| શ્રવણાંતેષુ યોષિતં વજ્રવૈઢૂર્યગર્ભાણિ તાપનીયાનિ કુણ્ડલાનિ અંગદાનિચ દદર્શ||

|| Sloka meanings||

યોષિતાં - young women
શ્રવણાંતેષુ -
at the end of their ears
કુણ્ડલાનિ વજ્રવૈઢૂર્યગર્ભાણિ -
earrings encrusted with diamonds and Vaidhuryas,
તાપનીયાનિ અંગદાનિચ -
golden armlets
યોષિતાં દદર્શ - saw women

|| Sloka summary||

"He saw young women with earrings encrusted with diamonds and Vaidhuryas, golden armlets as well as bracelets worn on the upper part of the arm." ||10.33||

|| Sloka 10.34||

તાસાં ચન્દ્રોપમૈર્વક્ત્રૈઃ શુભેર્લલિતકુણ્ડલૈઃ|
વિરરાજ વિમાનં તન્નભઃ તારાગણૈરિવ ||10.34||

સ|| લલિતકુણ્ડલૈઃ ચંદ્રોપમૈઃ શુભૈઃ વક્ત્રૈઃ તત્ વિમાનં તારગણૈઃ નભઃ ઇવ વિરરાજ||

|| Sloka meanings||

તાસાં - their
ચંદ્રોપમૈઃ શુભૈઃ વક્ત્રૈઃ -
moon like beautiful faces
લલિતકુણ્ડલૈઃ -
with lovely earrings
તત્ વિમાનં તારગણૈઃ નભઃ ઇવ -
that bed was like the sky with constellation of stars
વિરરાજ - shining

|| Sloka summary||

"There the beautiful moon like faces of the women were illumined by the lovely earrings on the exceptional bed which looked like the sky with resplendent stars." ||10.34||

|| Sloka 10.35||

મદવ્યાયામખિન્નસ્તા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય યોષિતઃ|
તેષુ તેષ્વવકાશેષુ પ્રસુપ્તાસ્તનુમધ્યમાઃ||10.35||

સ|| મદવ્યાયામખિન્નાઃ તનુમધ્યમાઃ તાઃ રાક્ષસેંદ્રસ્ય યોષિતાઃ તેષુ તેષુ અવકાશેષુ પ્રસુપ્તાઃ||

|| Sloka meanings||

મદવ્યાયામખિન્નાઃ -
exhausted by drinking and other exercises
તનુમ્મધ્યમાઃ -
women of slender waist
તાઃ રાક્ષસેંદ્રસ્ય યોષિતાઃ -
the women of Rakshasa king
તેષુ તેષુ અવકાશેષુ પ્રસુપ્તાઃ -
slept here and there after having their dalliances

|| Sloka summary||

"Exhausted by drinking and other exercises, the wives of Ravana, who were of slender waist, slept here and there after having their dalliances". ||10.35||

|| Sloka 10.36||

અઙ્ગહારૈઃ તથૈવાન્યા કોમલૈરૈર્વૃત્તશાલિની|
વિન્યસ્ત શુભસર્વાઙ્ગી પ્રસુપ્તા વરવર્ણિની||10.36||

સ|| અન્યા નૃત્તશાલિની વરવર્ણિની કોમલૈઃ અંગહારૈઃ તથૈવ વિન્યસ્ત શુભ સર્વાંગી પ્રસુપ્તા ||

|| Sloka meanings||

અન્યા નૃત્તશાલિની વરવર્ણિની -
Another women of extremely beautiful complexion, experienced in dancing
કોમલૈઃ અંગહારૈઃ -
with delicate rhythmic movements of dance,
તથૈવ વિન્યસ્ત શુભ સર્વાંગી -
held her limbs in a similar dance posture
પ્રસુપ્તા - slept

|| Sloka summary||

"Another women of extremely beautiful complexion experienced in dancing with delicate rhythmic movements of dance movements, held her hands in a dancing posture and slept." ||10.36||

|| Sloka 10.37||

કાચિદ્વીણાં પરિષ્વજ્ય પ્રસુપ્તા સંપ્રકાશતે|
મહાનદી પ્રકીર્ણેન નળિની પોત માશ્રિતા||10.37||

સ|| વીણાં પરિષ્વજ્ય પ્રસુપ્તા કાચિત્ મહાનદીપ્રકીર્ણા પોતં આશ્રિતા નળિની ઇવ સંપ્રકાશતે||

|| Sloka meanings||

કાચિત્ વીણાં પરિષ્વજ્ય પ્રસુપ્તા -
One woman who slept hugging her Veena
મહાનદીપ્રકીર્ણા -
while floating in a large river
પોતં આશ્રિતા નળિની ઇવ -
like a creeper clinging on to a boat
સંપ્રકાશતે - shines

|| Sloka summary||

"One woman who slept hugging her Veena, shone like a creeper clinging on to a boat, floating in a large river". ||10.37||

|| Sloka 10.38||

અન્યાકક્ષગતેનૈવ મડ્ડુકેનાસિતેક્ષણા|
પ્રસુપ્તા ભામિની ભાતિ બાલપુત્રેન વત્સલા||10.38||

સ||અન્યા અસિતેક્ષણા કક્ષગતેનૈવ મડ્ડુકેન પ્રસુપ્તા ઇવ વત્સલા બાલપુત્રા ભામિની ઇવ ભાતિ ||

|| Sloka meanings||

અન્યા અસિતેક્ષણા -
another black-eyed woman
કક્ષગતેનૈવ મડ્ડુકેન પ્રસુપ્તા -
slept with Madduka drum held under her arms pits
વત્સલા બાલપુત્રા ભામિની ઇવ ભાતિ -
shone like a loving mother holding her baby

|| Sloka summary||

"Another black-eyed woman slept with Madduka drum held under her arm pits like a loving mother holding her baby." ||10.38||

|| Sloka 10.39||

પટહં ચારુસર્વાઙ્ગી પીડ્યશેતે શુભસ્તની|
ચિરસ્ય રમણં લબ્ધ્વા પરિષ્વજ્યેવ ભામિની||39||

સ|| ચારુસર્વાંગી શુભસ્તની ભામિની ચિરસ્ય રમણં લબ્ધ્વા પટહં પરિષ્વજ્યેવ પીડ્ય શેતે (ભામિની દદર્શ)||

Rama Tika says - ચારુસર્વાઙ્ગી અન્યા ચિરસ્ય બહુકાલાત્ રમણં લબ્ધ્વા રમણં પતિં લબ્ધ્વા અતએવ પરિષ્વજ્ય કામિની ઇવ પટહમ્ ન્યસ્ય પરિષ્વજ્યસ શેતે |

|| Sloka meanings||

ચારુસર્વાંગી શુભસ્તની ભામિની -
A charming lady of beautiful breasts
ચિરસ્ય રમણં લબ્ધ્વા ભામિની ઇવ-
having obtained her lover after a long time.
પટહં પરિષ્વજ્ય પીડ્ય શેતે -
slept tightly hugging her Tambourine

|| Sloka summary||

"A charming lady of beautiful breasts slept tightly hugging her Tambourine like a lady having obtained her lover after a long time."||10.38||

|| Sloka 10.40||

કાચિદ્વંશં પરિષ્વજ્ય સુપ્તા કમલલોચના|
રહઃ પ્રિયતમં ગૃહ્ય સકામેન ચ કામિની||40||

સ||કમલલોચના કાચિત્ વંશમ્ પરિષ્વજ્ય રહઃ પ્રિયતમમ્ ગૃહ્ય સકામા કામિની ઇવ સુપ્તા (કામિનીં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

કમલલોચના કાચિત્ -
Another lotus eyed woman
વંશમ્ પરિષ્વજ્ -
embracing lute
રહઃ પ્રિયતમમ્ ગૃહ્ય -
holding her lover in secret
સકામા કામિની ઇવ સુપ્તા -
slept like a lovelorn woman

|| Sloka summary||

"Another lotus eyed woman slept embracing lute as if she were a lovelorn lady holding her lover in secret." ||10.40||

|| Sloka 10.41||

વિપઞ્ચીં પરિગૃહ્યાન્યા નિયતા નૃત્તશાલિની|
નિદ્રાવશમનુપ્રાપ્તા સહકાંતેવ ભામિની||10.41||

સ|| નૃત્તશાલિની અન્યા વિપંચીં પરિગૃહ્ય નિયતા સહકાંતા ભામિની ઇવ નિદ્રાવશમ્ અનુપ્રાપ્તા (ભામિનીં દદર્શ)||

|| Sloka meanings||

નૃત્તશાલિની અન્યા -
Another lady expert in dancing
વિપંચીં પરિગૃહ્ય -
holding a seven stringed lute
નિદ્રાવશમ્ અનુપ્રાપ્તા -
overtaken by sleep
નિયતા સહકાંતા ભામિનીઇવ -
like a lover with her love

|| Sloka summary||

"Another lady expert in dancing, holding a seven stringed lute, was over taken by sleep like a lover with her love." ||10.41||

|| Sloka 10.42||

અન્યાકનકસંકાશૈઃ મૃદુપીનૈઃ મનોરમૈઃ|
મૃદઙ્ગં પરિપીડ્યાઙ્ગૈઃ પ્રસુપ્તા મત્તલોચના||10.42||

સ|| મત્તલોચના અન્યા કનકસંકાશૈઃ મૃદુપીનૈઃ મનોહરૈઃ અઙ્ગૈઃ મૃદઙ્ગં પરિપીડ્ય પ્રસુપ્તા ||

|| Sloka meanings||

મત્તલોચના અન્યા કનકસંકાશૈઃ -
Another woman drunken eyes and golden complexion
મૃદુપીનૈઃ મનોહરૈઃ અઙ્ગૈઃ -
with a soft bosom and delightful limbs
મૃદઙ્ગં પરિપીડ્ય પ્રસુપ્તા -
slept holding a drum.

|| Sloka summary||

"Another woman of drunken eyes and golden complexion, with and delightful limbs and a soft bosom slept holding a drum." ||10.42||

|| Sloka 10.43||

ભુજપાર્શ્વાન્તરસ્થેન કક્ષગેણ કૃશોદરી|
પણવેન સહાનિન્દ્યા સુપ્તા મદકૃતશ્રમા||10.43||

સ|| અનિંદ્યા કૃશોદરી મદકૃત શ્રમા ભુજપાર્સ્વાન્તરસ્થેન કક્ષગેન પણવેન સહ સુપ્તા||

|| Sloka meanings||

અનિંદ્યા કૃશોદરી -
Another woman of flawless slender stomach
મદકૃત શ્રમા -
exhausted by acts of love
પણવેન સહ ભુજપાર્સ્વાન્તરસ્થેન કક્ષગેન -
with Tabor pressed in her armpits to her bosom
સુપ્તા - slept

|| Sloka summary||

"Another woman of flawless slender stomach exhausted by acts of love slept with Tabor pressed in her armpits to her bosom." ||10.43||

|| Sloka 10.44||

ડિણ્ડિમં પરિગૃહ્યાન્યા તથૈવાસક્ત ડિણ્ડિમા|
પ્રસુપ્તા તરુણં વત્સં ઉપગુહ્યેન ભામિની||10.44||

સ|| આસક્તડિણ્ડિમા અન્યા ડિણ્ડિમં પરિગૃહ્ય તરુણં વત્સં ઉપગૃહ્ય ઇવ સુપ્તા||

Tilaka Tika says- ડિણ્ડિમં પરિગૃહ્ય આલિઙ્ગ્ય|તરુણં રમ્યં વત્સં પુત્રં ચ પરિગૃહ્ય પ્રસુપ્તેવ|

|| Sloka meanings||

આસક્તડિણ્ડિમા -
one who is interested in Dindima
અન્યા ડિણ્ડિમં પરિગૃહ્ય -
holding Dindima
તરુણં વત્સં ઉપગૃહ્ય ઇવ -
like one carrying a young child
પ્રસુપ્તા - slept

|| Sloka summary||

"One who is interested in Dindima slept holding Dindima
like she was holding a young child." ||10.44||

|| Sloka 10.45||

કાચિદાડમ્બરં નારી ભુજસંયોગપીડિતમ્|
કૃત્વા કમલપત્ત્રાક્ષી પ્રસુપ્તા મદમોહિતા||10.45||

સ||કમલપત્રાક્ષી કચિત્ નારી અડમ્બરમ્ ભુજસંયોગ પીડિતમ્ કૃત્વા મદમોહિતા પ્રસુપ્તા||

Rama Tika says- કાચિત્ નારી આડમ્બરં વાદ્ય વિશેષં ભુજસંયોગેન ભુજ આલિઙ્ગનેન પીડિતં કૃત્વા પ્રસુપ્તા|

|| Sloka meanings||.

કમલપત્રાક્ષી કચિત્ નારી -
Another one with eyes like a lotus petal
અડમ્બરમ્ -
musical instrument by name Adambaram
ભુજસંયોગ પીડિતમ્ કૃત્વા-
holding it tight in her arms
મદમોહિતા પ્રસુપ્તા -
slept deluded with passion

|| Sloka summary||

"Another one deluded with passion with eyes like a lotus petal slept holding an instrument called Adambaram."||10.45||

|| Sloka 10.46||

કલશી મપવિધ્યાન્યા પ્રસુપ્તા ભાતિ ભામિની|
વસન્તે પુષ્પશબલા માલેવ પરિમાર્જિતા||46||

સ||કલશીં અપવિધ્ય પ્રસુપ્તા અન્યા ભામિની વસન્તે પરિમાર્જિતા પુષ્પશબલા માલેવ ભાતિ ||

Ram tika says - પ્રસુપ્તા કલશીં જલપૂર્ણઘટીં અપવિધ્ય હસ્તપ્રક્ષેપાદિના વિપર્યાસ્ય પરમાર્જિતા પ્રસુપ્તા પુષ્પ શબલા શબલિત પુષ્પ અન્યા પરમાર્જિતા ગ્લાનિદૂરીકર્ણાય કૃતમાર્જના પુષ્પ માલેવ ભાતિ|

|| Sloka meanings||

અન્યા ભામિની -
another lady
પ્રસુપ્તા કલશીં અપવિધ્ય -
pushing aside a vessel filled with water in sleep
વસન્તે - in spring
પુષ્પશબલા માલેવ પરિમાર્જિતા -
like a garland of flowers swept away
ભાતિ - appeared

|| Sloka summary||

"Another lady slept pushing aside a vessel filled with water like a garland of variety of flowers set aside." ||10.46||

|| Sloka 10.47||

પાણિભ્યાંચ કુચૌ કાચિત્ સુવર્ણકલશોપમૌ|
ઉપગુહ્યાબલાસુપ્તા નિદ્રા બલપરાજિતા ||10.47||

સ|| કાચિત્ અબલા પાણિભ્યાં સુવર્ણકલશોપમૌ કુચૌ ઉપગુહ્ય નિદ્રાબલપરાજિતા સુપ્તા||

|| Sloka meanings||

કાચિત્ અબલા -
Another woman
પાણિભ્યાં -
with her both hands
સુવર્ણકલશોપમૌ કુચૌ -
her own breasts which are like golden goblets
ઉપગુહ્ય - pressing
નિદ્રાબલપરાજિતા સુપ્તા -
slept over powered by sleep

|| Sloka summary||

"Another woman overcome with sleep slept with her hands pressing her own golden goblet like breasts."||10.47||

|| Sloka 10.48||

અન્યાકમલપત્રાક્ષી પૂર્ણેન્દુસદૃશાનના|
અન્યામાલિઙ્ગ્ય સુશ્રોણીં પ્રસુપ્તા મદવિહ્વલા||48||

સ|| કમલપત્રાક્ષી પૂર્ણેંદુસદૃશાનના અન્યા મદવિહ્વલા સુશ્રોણીમ્ અન્યાં આલિંગ્ય પ્રસુપ્તા||

|| Sloka meanings||

કમલપત્રાક્ષી -
woman with lotus eyes
પૂર્ણેંદુસદૃશાનના -
with face like that of a full moon
મદવિહ્વલા સુશ્રોણીમ્ અન્યાં આલિંગ્ય -
embracing another woman of beautiful hips who was drowsy
પ્રસુપ્તા -નિદ્રિંચુચુન્નદિ

|| Sloka summary||

"Another woman with lotus eyes with face like a full moon slept, embracing another woman of beautiful hips who was drowsy having been drunk." ||10.48||

|| Sloka 10.49||

અતોદ્યાનિ વિચિત્રાણિ પરિષ્વજ્ય વરસ્ત્રિયઃ|
નિપીડ્ય ચ કુચૈઃ સુપ્તાઃ કામિન્યઃ કામુકાન્ ઇવ||49||

સ|| વરસ્ત્રિયઃ વિચિત્રાણિ આતોદ્યાનિ પરિષ્વજ્ય કામિન્યઃ કામુકાનિવ કુચૈઃ નિપીડ્ય સુપ્તા||

|| Sloka meanings||

વરસ્ત્રિયઃ વિચિત્રાણિ આતોદ્યાનિ પરિષ્વજ્ય -
some charming ladies slept embracing wonderful instruments
કામિન્યઃ કામુકાનિવ -
like a lover embracing a loved one
કુચૈઃ નિપીડ્ય સુપ્તા -
slept pressing them against their bosoms

|| Sloka summary||

"Charming ladies slept embracing wonderful instruments pressing them against their bosoms as though they were embracing their loved ones." ||10.49||

|| Sloka 10.50||

તાસામ્ એકાન્ત વિન્યસ્તે શયાનાં શયને શુભે|
દદર્શ રૂપસંપન્નાં અપરાં સ કપિઃ સ્ત્રિયમ્||50||

સ|| સ કપિઃ તાસાં એકાન્ત વિન્યસ્તે શુભે શયને શયાનમ્ રૂપસંપન્નામ્ સ્ત્રિયમ્ દદર્શ||

Tilaka Tika says- અથ પ્રથાન મહિષી દર્શનમ્ |

|| Sloka meanings||

તાસાં એકાન્ત વિન્યસ્તે -
વારિલો એકાંતમુગા
શુભે શયને શયાનમ્ સ્ત્રિયમ્ -
શુભમૈન શયનમુલો શયનિંચુચુન્ન સ્ત્રીનિ
સ કપિઃ દદર્શ -
આ વાનરુડુ ચૂચેનુ

|| Sloka summary||

"The Vanara saw a woman endowed with beauty sleeping separately on an excellent bed." ||10.50||

Here we see the description of Mandodari, the chief queen of Ravana.

|| Slokaલુ 10.51,52||

મુક્તામણિ સમાયુક્તૈઃ ભૂષણૈઃ સુવિભૂષિતામ્|
વિભૂષયન્તીમિવ તત્ સ્વશ્રિયા ભવનોત્તમમ્||10.51||
ગૌરીં કનકવર્ણાભાં ઇષ્ટાં અન્તઃપુરેશ્વરીમ્|
કપિર્મંડોદરીં તત્ર શયાનાં ચારુરૂપિણીમ્||10.52||

સ||મુક્તામણિ સમાયુક્તૈઃ ભૂષણૈઃ સુવિભૂષિતાં તત્ સ્વશ્રિયા તત્ ભવનોત્તમમ્ વિભૂષયંતીં ઇવ ગૌરીં કનકવર્ણાભામ્ ઇષ્ટાં અંતઃપુરેશ્વરીમ્ ચારુરૂપિણીમ્ તત્ર શયાનાં મંડોદરીં (દદર્શ)||

Rama Tika says- તાસાં સમીપે એકાન્તવિન્યસ્તે શયને શયાનાં રૂપસંપન્નામ્ તાં ઉત્તમાં સ્વશ્રિયા સુશોભયા ભવનોત્તમં વિભૂષયન્તીમ્ ગૌરીં ગૌરવર્ણામ્ ઇષ્ટાં રાવણોત્કટેચ્છાવિષયીભૂતામ્ અન્તઃ પુરેશ્વરીમ્ સ્ત્રિયમ્ દદર્શ| સાર્થ શ્લોકદ્વયં એકાન્વયી|

Tilaka Tika says - ગૌરીમ્ પીતામ્ અતએવ કનકવર્ણાભામિષ્ટામ્ રાવણસ્ય અતિપ્રિયામ્, અંતઃપુરેશ્વરીમ્‌અન્તઃ પુર સ્ત્રીણામ્ ઈશ્વરીમ્કપિઃ મણ્ડોદરીમ્ દદર્શ|

|| Sloka meanings||

મુક્તામણિ સમાયુક્તૈઃ ભૂષણૈઃ-
ornaments embedded with pearls and gems
સુવિભૂષિતાં -
well decorated
તત્ સ્વશ્રિયા તત્ ભવનોત્તમમ્ વિભૂષયંતીં ઇવ -
as if lighting the mansion with her own splendor
ગૌરીં કનકવર્ણાભામ્ -
beautiful with golden complexion
ઇષ્ટાં અંતઃપુરેશ્વરીમ્ -
Ravana's favorite and chief queen of harem
તત્ર શયાનાં -
sleeping there
ચારુરૂપિણીમ્ મંડોદરીં (દદર્શ) -
very beautiful Mandodari (he saw)

|| Sloka summary||

"He saw Mandodari the chief queen of harem very beautiful with golden complexion wearing ornaments embedded with pearls and gems as if lighting the mansion with her own splendor sleeping there." ||10.51,52||

|| Slokas 10.53,54||

સતાં દૃષ્ટ્વા મહાબાહુઃ ભૂષિતાં મારુતાત્મજઃ|
તર્કયામાસ સીતેતિ રૂપયૌવનસંપદા||10.53||
હર્ષેણ મહતાયુક્તો નનન્દ હરિયૂથપઃ||10.54||

સ|| મહાબાહુઃ સ મારુતાત્મજઃ ભૂષિતં તાં દૃષ્ટ્વા રૂપયૌવ્વનસંપદા સીતા ઇતિ તર્કયામાસ| હરિયૂથપઃ મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ નનન્દ||

|| Sloka meanings||

મહાબાહુઃ સ મારુતાત્મજઃ -
the son of wind god with powerful arms
રૂપયૌવ્વનસંપદા ભૂષિતં -
decorated with the wealth of beauty and youth
તાં દૃષ્ટ્વા - seeing her
સીતા ઇતિ તર્કયામાસ -
thinking (she) is Sita
મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ -
endowed with great joy
હરિયૂથપઃ નનન્દ -
that Vanara rejoiced

|| Sloka summary||

"Vanara, the son of wind god, seeing her decorated with the wealth of beauty and riches thought, 'This is Sita'. Then the chief of Vanaras rejoiced with joy." ||10.53,54||

|| Sloka 10.55||

અસ્ફોટયામાસ ચુચુમ્બ પુચ્છં
નનન્દ ચિક્રીડ જગૌ જગામ|
સ્તમ્ભાન્ આરોહાન્ નિપપાત ભૂમૌ
નિદર્શયન્ સ્વાં પ્રકૃતિં કપીનાં||10.55||

સ|| આસ્ફોટયામાસ પુચ્છમ્ ચુચુંબ નનન્દ ચિક્રીડ જગૌ જગામ સ્વામ્ કપીણાં પ્રકૃતીં નિદર્શયન્ સ્તંભાન્ આરોહન્ નિપપાત||

RamaTika says- આસ્ફોટયામાસ ઇતિ| સ્વાં સ્વકીયાં કપીનામ્ પ્રકૃતિં દર્શયન્ આસ્ફોટનાદિકમ્ આનન્દ સૂચકસ્વજાતિ ધર્મમ્ ચકાર અત એવ સ્તંભાન્ આરોહત્ નિપપાત ચ|

|| Sloka meanings||

આસ્ફોટયામાસ પુચ્છમ્ ચુચુંબ નનન્દ -
rejoiced clapping his arms and kissing his tail
ચિક્રીડ જગૌ જગામ -
played and sang songs
સ્વામ્ કપીણાં પ્રકૃતીં નિદર્શયન્ -
showing his nature as a monkey
સ્તંભાન્ આરોહન્ નિપપાત -
jumped up and down the pillars

|| Sloka summary||

"He rejoiced clapping his palms, kissed his tail , sang songs , went about in joy jumped up and down the pillars. Thus he exhibited his natural exuberance as a Vanara".||10.55||

In the search for Sita Hanuma sees the chief queen Mandodari. In form and youth she was like Sita. Mandodari is also young and beautiful like Sita. That is the reason for Hanuma to get mixed up.

But she is not equal of Sita in her virtues Hanuma for a moment does not realize this. Thinking she is Sita, Hanuma rejoices.

Just as babies would jump at the hint of happiness, thinking Mandodari is Sita, Hanuma too rejoiced jumping up and down. The poet goes out of the way to telling us that in many action words. That jumping up and down is "નિદર્શયન્ સ્વાં પ્રકૃતિં કપીનાં" (10.54) . This is demonstration of the nature of Vanaras. That is to highlight the childish nature of the joy. Children's joy is known by their many actions of joy.

That the one seen is not real Sita is indicated to us. Indicated to us by the many childish actions of joy. Poet called it as the nature of Vanara's.

Knowledge acquired through reading gives one an understanding. But seeing and experiencing the same knowledge is entirely another different. The difference in these two is seen in the two scenes. Hanuma seeing Mandodari. And Hanuma discovering Sita.

The difference in the two is the difference in learning by experience and learning by understanding. When he saw Mandodari he jumped with joy. Maybe he sang songs too. When he recognized Sita poet describes him as "ભાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ" ( 16.2); With tears of happiness filling his eyes, he remained silent. There was no jumping up and down or climbing the trees.

The bee makes buzzing sound, buzzing around. But once it is on to the flower savoring the honey, one only hears the silence.

The one experiencing the Self or the Bhagavan too is similar. Such a one will be absorbed in that experience of "Self". He experiences the Bliss. There are no external demonstrations of that joy.

The climbing and jumping expressions of joy, tell us that that this is not an event like seeing Sita or experiencing "Self"

One more thing.

In the 9th Sarga reading the line " અસસાદાધ લક્ષ્મીવાન્ રાક્ષસેંદ્ર નિવવેશનમ્", we postulated that Hanuma entered one more sheath of Pancha Kosa. That is the Manomaya Kosa.

In this Sarga we hear more about that. About Ravana sleeping in the Manomaya Kosa.

"Vasanas" are present consciousness of past perceptions lingering in the mind. These could be in three states.

(1) સુપ્ત દશ Sleeping state
(2) ક્ષીણ દશ state of deterioration
(3) ઉદ્બુદ્ધ દશ state of enhanced excitement.

When they are in the sleeping state, સુપ્ત દશ , the power of those Vasanas is not visible. However cruel one may be, one does not deal in cruelty during his sleep. That nature of the mind, which is cruel normally, remains suppressed during sleep. Sometimes even in the in the normal behavior, those cruel Vasanas may look like they are in decadence.
When one is not angry they may actually look like they are free of those Vasanas. But like that small spark of fire which lights up a huge fire, the suppressed Vasanas light up on the first possible opportunity.

So Appalacharyulu garu says the search must happen in those moments of સુપ્ત દશ, the sleeping state. So the search must proceed in those moments, when the Tamasic and Rajasic spirits are literally sleeping.

Similarly in the case of search for Self also,
that search can happen when the Rajo Tamas a Gunas are under control. Every description in this Sarga makes it clear. How difficult indeed it is to overcome the opulence on display. How easily the senses get attracted to the opulence that is visible.

In Hanuma's search, wonderful palaces, groves, women, eatables, drinks etc are seen. Seeing that Hanuma wondered aloud "સ્વર્ગોયં દેવલોકોયમ્.." But he continues the search without getting diverted. The poet doubles down on such descriptions in this Sarga. It is as though to highlight the difficulties faced by the one in search.

There is a description of city of Ayodhya in Balakanda. Sundarakanda has the description of the city of Lanka. One would notice the difference in descriptions.

In the description of Ayodhya there is a description of the people ; ' નાકુંડલી નામકુટી નાસ્રગ્વી નાલ્પભોગવાન્'; describing their wealth; 'નનાસ્તિકઃ નચાનૃતકથઃ નાવિદ્વાન્ ના બહુશ્રુતઃ', describing the wealth of their character; It is about the people.

In the description of Lanka, it is about the palaces. The emphasis is on the description of external beauty. External beauty is the one that binds you to the body. That hinders the search for real Self.

Only one who does not stray from his path, the path in search of Self, that one alone can attain the goal of discovering the "Self". That is the secret of Search for Self.

That is the secret the poet is telling, as Hanuma walks through the opulent visuals Sarga 10.

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે દશમસ્સર્ગઃ||

Thus ends the tenth Sarga of Sundarakanda in Ramayan , the first ever poem in Sanskrit written by Valmiki||

||om tat sat||

updated 23/10/2022 0555